Vlak voor kerstmis besloot ik mezelf een paar dagen terug te trekken in het huis van een vriend in de Voerstreek, in België, tussen Visé en Maastricht. Het is een afgelegen kleine boerderij. Het heeft een badkamer en een keuken, het huis wordt verwarmd met een open haard en in de woonkeuken een petroleumhaard. Verder is er niets. Geen radio, geen tv, geen internet. Wel een tuin van een halve hectare en natuur eromheen, dat is het dan. Het was koud en er lag sneeuw. Dat betekent elke dag hout hakken om de haard aan te kunnen houden. Als je er aan komt gaat er een knop om.

De knop gaat van de stand ‘luxe’ naar de stand ‘leven’. Door het buiten leven wordt je sneller vies en loop je zand en sneeuw naar binnen, hoe goed je ook veegt. Bij het vullen van de buiten hangende petroleumtank loopt de petroleum over je handen. En een bijl hanteren terwijl het vriest levert echt koude kladden op. Sta je lekker onder de douche, blijkt de gastank leeg en moet je buiten een volle aansluiten. Voor boodschappen ploeg je door de sneeuw naar het dorp en weer terug.

Toch knap ik er altijd enorm van op. Met het omhalen van de knop neem ik plots afstand van luxe en geniet ik intens van het gebrek eraan. Het heeft iets oerigs, maar ook iets zuivers. Minder mentale activiteit, bezig zijn met anderen, maar meer fysieke activiteit en je inspannen om triviale dagelijkse dingen. Ooit heeft iemand tegen me gezegd: alle bezit is zorg. Volgens mij een uitspraak van Boeddha. Er zit wat in. De keerzijde van bezit is dat het gerepareerd moet worden en onderhouden, of vervangen wanneer het stuk is. Minder bezitten biedt rust en ruimte om andere dingen te zien en voelen. En dat zijn soms triviale dingen met hun eigen schoonheid. Dat is in wezen wat ik merk als ik in Voeren ben. Daar heb ik weinig, maar ik geniet toch en kom zelfs tot rust.

Het nieuwe jaar is begonnen en ik heb maar één voornemen: minder te gaan bezitten. Bij alles wat stuk gaat mezelf de vraag stellen of het wel zo erg is. En als het niet erg is het niet te vervangen. Volgens mij heb ik dan eind 2010 nog meer geld op de rekening staan ook. Een fijn vooruitzicht.

Tante Lena was geboren in 1898. Wij scheelden dus 63 jaar. Toen zij 16 was begon de eerste wereldoorlog, toen zij 42 was de tweede. Zij kwam uit een andere tijd, die van haar verleden, maar voor mij uit de geschiedenis. En daar kon ze veel over vertellen.

Bij tante logeren betekende afzien van elke luxe. Geen televisie of schetterende radio. Ze nam me overdag mee naar de treinen. Daar was ik gek op. En als het donker werd ging boven tafel het licht aan. Alleen boven tafel, in de achterkamer. Want daar was het warm. En daar was achter een gordijntje het logeerbed omhooggeklapt. Er was geen douche, dus je moest je gewoon ouderwets wassen. Toch was ik er graag. Als de lamp aan ging, gingen we ‘vlooien’; het ouderwetse vlooienspel. Of patiencen. En wat nóg leuker was: een bordspel van vlak na de oorlog. Dan passeerde je met je pion allerelei kenmerkende gebeurtenissen of artefacten uit WO II en daar ging ze dan ook over vertellen, want ik wilde alles weten. Hoe het was.

Ik was tevreden. En ik denk er met veel warmte en gemis aan terug. De beslotenheid van de achterkamer, de speeldoos in een karaf, de spelletjes en de verhalen, de warmte van de gaskachel. Meer heb je eigenlijk niet nodig.

Het is lastig om het met minder te doen. Ik ga gewoon proberen met wat eenvoudige voorbeelden, waarin ik eerlijk zal toegeven hoe moeilijk ik het ook zelf vind, om te duiden dat het wel mogelijk is. Het aardige is, dat de motieven voor consumeren en voor materialisme niet alleen Maslov-achtige zijn, maar ook sociologische. Als je die eenmaal doorhebt, is het gemakkelijker om ermee aan de slag te gaan. Het lijkt me fantastisch om van jullie te horen of het herkenbaar is, of misschien heb je zelf voorbeelden. Ik begin vandaag met de Prius.

Ik ben bij Van Lanschot als Hoofd MVO begonnen op 1 september 2008. Bij de functie hoort een leaseauto en dat is prettig. Maar een auto is ook een statement. Ik vond, en vind, dat bij deze functie een auto hoort die laat zien dat je voorbeeldgedrag vertoont. Na twee Espaces en een C4 Grand Picasso realiseerde ik me dat die lijn niet kon worden voortgezet. Ik besloot voor een hybride te gaan. Dat leek aanvankelijk een eenvoudige en logische beslissing.

Mensen hebben motieven. Deze zijn te herleiden tot drie motieven: Macht, Relatiegedrevenheid en Presteren. Oftewel Power, Achievement & Affiliation. Power valt uiteen in twee motieven: dwingende macht (dicteren) en sociale macht (invloed). Net als aan cultuur, zijn ook aan motieven rituelen en symbolen verbonden. Rituelen gaan vaak over de pikorde, haantjesgedrag, politiek, confirmatie aan gewoontes van de peer group. Symbolen zijn uitingen hiervan. Grappig genoeg vinden we dat automutilaties (het zijn rituelen en symbolen) horen bij de oermens of bij inboorlingen, maar ook de moderne mens is niets tribaals vreemd. En automutilaties bestaan nog steeds, maar nu heten ze tatoeage, piercing of blonderen. Zoals alle symbolen zijn ze verbonden aan status (een uiting van macht), enerzijds om aan te geven waar je staat op de maatschappelijke ladder, anderzijds om aan te geven tot welke peer group je behoort. Let maar goed op het aantal Audi’s en bakfietsen in witte wijken. Ze horen bij elkaar. Als motief om ze aan te schaffen wordt vaak vermeld dat het zo mooi is (Audi) of zo handig (bakfiets). Wat zelden herkend wordt, zijn de symboolwaarde en machtsmotieven. Er zijn zoveel mooie auto’s en een bakfiets is levensgevaarlijk. Als een auto je raakt ben je opeens drie kinderen kwijt.  Onbewuste motieven zorgen ervoor dat je die nadelen negeert of ontkent. En in een wereld waar het vertoon van meer materiële welvaart staat voor een hoger vertoon van macht, het onbewuste motief, wordt dus niet snel gekozen voor het afzien van de symbolen die daarbij horen. Van automutilaties kom je niet meer af, maar dat geldt niet voor een auto of andere symbolen waar we nog keuzes kunnen maken.

Ik heb een inwendige strijd gehad om die Prius. Tijdens die strijd is bovenstaande mij wel duidelijk geworden. De keuze voor een auto met een dergelijk imago, binnen een bedrijf waar je status bij wijze van spreken afhangt van de lengte van je Audi, is een keuze waarmee je je echt moet losmaken van peer pressure, statusgevoeligheid (en ook ik heb een stevig sociaal machtsmotief) en andere machtsgerelateerde motieven. Maar is die keuze eenmaal gemaakt en doorleefd, dan vind je jezelf opeens in een auto die buitengewoon comfortabel is (en als je er in zit zie je de buitenkant niet, want het blijft een lelijk ding), snel en vol met hypermoderne gadgets (achteruitrijdcamera, automatisch inparkeren, navigatie etc.). Maar vooral het gevoel van een overwinning op jezelf en een bijdrage leveren aan vermindering van CO2-uitstoot. Ik rijd 1:22. En ik heb geconsuminderd.

Daar zijn maar twee oplossingen voor. De eerste is wat rigoureus, al is het wel het effectiefst: het aantal Aardbewoners drastisch verlagen (nu ongeveer 6,5 miljard) met minimaal 75% tot 1,62 miljard. Momenteel wonen er in de Europese Unie en de VS samen ongeveer 750 miljoen mensen. Dat mogen we dus ongeveer verdubbelen en dan is het klaar. De rest exit. Maar ik denk zomaar niet dat dit voorstel het gaat halen.

 De tweede oplossing is uiteraard bepalen wat het gemiddelde welvaartsniveau dan ongeveer moet zijn en dan bepalen bij wie er wat af moet en bij wie er wat bij mag. Heel precies weet ik het niet, maar afgaande op die vier Aardes valt het wel op een bierviltje te berekenen.

Als we vier Aardes hebben en iedereen ons huidige welvaartspeil heeft, hebben de EU en de VS samen ongeveer (uitgaande van de bevolkingsverhoudingen) 46% nodig van één van de vier aardbollen. De rest krijgt dan uiteraard drie aardbollen en 54% van onze bol. Als we dit terugbrengen tot één bol, dan hebben wij nog steeds 46% daarvan nodig (blijkbaar is dat met 750 miljoen mensen nu al de aanslag die wij plegen). En blijkbaar moeten 5,75 miljard mensen het doen met de overige 54% van alle aardse bronnen. Als we óns welvaartspeil op 100% stellen, is het huidige welvaartspeil van de overige 5,75 miljard mensen op Aarde momenteel dus ongeveer gemiddeld 9% van onze welvaart. Dat noem ik nog eens een pijnlijke vaststelling.

We kunnen dit weer gebruiken om een evenredige welvaartsverdeling en bijbehorende delta’s te berekenen. Blijkbaar hebben wij 100 eieren per persoon en de rest 9 eieren. Dat betekent dat we het totale aantal eieren (126,75 miljard) moeten herverdelen (delen door 6,5 miljard). Dan komen we uit op een gemiddeld welvaartsniveau van 19,5%.

Een heel betoog. Maar wat leren we hiervan? Dat als we geloven in gelijke welvaart voor iedereen, dat wij in de VS en Europa ongeveer 80% van onze welvaart moeten inleveren, terwijl de rest van de wereld er grofweg twee keer op vooruit kan gaan. (van 9 naar 19,5%). De getallen zijn ook voor mij een verrassing, maar ze zijn ook wel weer logisch. En het doet er ook niet toe of ik er wat naast zit. Het gaat om de grote lijnen. Ons huidige consumptieniveau moet snel dramatisch naar beneden (consuminderen), we zullen heel snel volledig cradle-to-cradle moeten produceren (afval is voedsel) en de bevolkingsgroei moet omgekeerd worden naar bevolkingskrimp. Daar zullen we onze economische modellen, maar vooral ons gedrag aan moeten aanpassen. Maar zijn we daartoe bereid? Of wachten we tot de waarheid ons domweg achterhaalt, of onze kinderen?

De aarde 3,7 mld jaar geleden

In de wereld van duurzaamheid wordt veel gesproken over ‘de planeet’, je weet wel, die van TripleP. En over de bedreigde biodiversiteit. Ik ga hier even korte metten mee maken. De planeet wordt NIET bedreigd. De biodiversiteit wel, maar dat is niet zo erg. Althans, niet voor de biodiversiteit zelf. Hoe zit dat?

Onze planeet is 4,6 miljard jaar oud. Het leven bestaat ongeveer 3,7 miljard jaar. Als dat 24 uur zou zijn, zou de mensheid ongeveer 2 seconden bestaan en in die 2 seconden heeft de mensheid aardig wat om zeep geholpen van wat in 3,6 miljard jaar tot stand is gekomen. Maar de planeet heeft het wel eerder zwaar gehad. De komeet die de dino’s 65 miljoen jaar geleden uitroeide, heeft destijds meer dan 90% van alle dier- en plantensoorten doen uitsterven. En toch nam daarna de biodiversiteit gewoon weer toe. Uit dit korte stukje kunnen we twee dingen afleiden:

1. De planeet bidt elke dag dat de mensheid verdwijnt, want dan gaat het weer beter met haar

2. Biodiversiteit herstelt zichzelf (Darwin wist al hoe dit zit), zolang er nog maar ten minste wat eencelligen ergens rondzwemmen.

Kortom: door de focus te leggen op de planeet en biodiversiteit leggen we de aandacht buiten onszelf. Het wordt veel concreter en tastbaarder als we het beestje bij zijn ware naam noemen: de mensheid is bezig zichzelf uit te roeien, door de eigen biotoop te vernietigen. Ook de mens maakt deel uit van ecosystemen, gevoelige ketens als de voedselketen e.d. In die ketens spelen alle schakels een vitale rol. Zonder schakels geen keten. Elke dier- of plantensoort kan zo’n schakel zijn. Dan maakt het niet uit of je het zielig vindt dat de olifanten, dolfijnen, walvissen of ijsberen uitsterven, waarmee je de aandacht weer richt op iets anders dan jezelf, maar vernietigen we met die diersoort een vitale schakel uit een ecosysteemketen waar we zelf de dupe van worden! Dan raakt het onszelf en kijk je heel anders naar het afnemen van biodiversiteit.

Dit bewustzijn is nodig om het tij te keren. Als het nog te keren valt. Organisaties – en dus ook bedrijven – kunnen daar een rol in spelen. Niet alleen met collectieve maatregelen – ook fijn – maar vooral door het stimuleren van bewustzijn bij alle medewerkers. Want elke organisatie is een optelsom van individuen. Het aannemen van mensen die een dergelijke bijdrage leveren en een organisatiecultuur beïnvloeden is deels ook een taak van recruiters.

Inmiddels heeft Huub al aardig wat pers wetehn te creëren:
- bij Giel Beelen geweest
- advertentie in FD
- item bij BNR
- artikel inde Telegraaf
- vermelding in de agenda van het Parool.
Belangrijk is dat je als lezer van EmploIT meedoet. Aan het feest en als je dat niet lukt door bij te dragen aan de verspreiding van het nieuws. Ik reken op je! Meer info en publiciteitsmateriaal vind je op www.avondvandeovervloed.nl.